نگاهی به زلزله ای که همگی را شوکه کرد / مهندس یاسر موسی‌زاده

نگاهی به زلزله ای که همگی را شوکه کرد / مهندس یاسر موسی‌زاده

نگاهی به زلزله ای که همگی را شوکه کرد / مهندس یاسر موسی‌زاده

پایگاه تحلیلی خبری پاوه پرس؛ زلزله ای که اتفاق افتاد نیاز دانستم که اطلاعاتی را در مورد این زلزله با همشهری های عزیز در میان بگذارم تا کمتر در رعب و وحشت قرار بگیرند و هم اطلاعاتی را در مورد زلزله اخیر داشته باشند. امیدوارم مثمر ثمر واقع گردد. بنده تا جای که ممکن است سعی نمودم در این مقاله با توضیحاتی قابل فهم به جای تخصصی آن را بنگارم تا قابل درک برای عموم باشد.

قبل از هر چیز با واژه های چون زلزله ،کانون زلزله، ریشتر، گسل آشنا میشویم.سپس به اطلاعات این زلزله میپردازیم

زلزله:

زلزله واژه ای از ریشه عربی زلزل به معنی لرزش است. در گذشته زلزله را بومهن می نامیدند که برگرفته از بوم مثنه مرکب است. بوم (زمین) و مثنه (حرکت) به معنی حرکت زمین است.و در زبان محلی به “بومه له رزه “معروف است.

زمین لرزه یا زلزله، لرزش و جنبش زمین است که با آزاد شدن انرژی ناشی از گسیختگی سریع در گسل های پوسته زمین در مدتی کوتاه روی می دهد.

کانون زلزله:

محل آغاز گسیختگی در گسل را کانون زلزله یا مرکز درونی مینامند. و در واقع محل اولیه آزاد شدن انرژی در داخل زمین می باشد. تصویر کانون در سطح زمین، مرکز نامیده میشود که معمولا محل بیشترین خسارتها میباشد. بر اساس ژرفا، زمین لرزه ها را میتوان به سه دسته زیر تقسیم نمود:

– کم ژرفا: با ژرفای ۰ تا ۷۰ کیلومتر

– متوسط: با ژرفای ۷۰ تا ۳۰۰ کیلومتر.

– عمیق: با ژرفای بیش از ۳۰۰ کیلومتر ( به این ترتیب که تاکنون زمین لرزه ای در عمق بیش از ۷۲۰ کیلومتر رخ نداده است.)

از نقطه نظر ژرفا، بیشتر زمین لرزههای ایران کم عمق می باشند. بیشترین عمق در زمین لرزههای رخ داده در فلات ایران تا حدود ۶۰ کیلومتر در ناحیه مکران مشخص شده است. از سوی دیگر این ژرفا در ناحیههای داخلی فلات ایران تا حدود ۴۰ تا ۵۵ کیلومتر میرسد. در ناحیه البرز و شمال ایران مرکزی بیشینه ژرفا در حدود ۲۰ تا ۲۵ کیلومتر بوده است. بنابراین زمین لرزههای ایران از نوع کم عمق بوده اند.

مسأله عمق از نظر خسارت زمین لرزه نیز بسیار مهم است، چرا که در زمین لرزه بسیارکم عمق معمولاً خسارتها به ناحیه رو مرکزی و حوزه نزدیک محدود میشود و سپس در حوزه دور (فاصلههای بیش از ۵۰ کیلومتر از سرچشمه) خسارتها بسیار محدود میگردد (نمونههایی از چنین زلزلههای کم عمق عبارتند: از زلزله منجیل، زمین لرزه طبس با ژرفای۱۰ کیلومتر و زلزله بم با عمق ۸ کیلومتر. از سوی دیگر، هنگامی که زمین لرزه ژرفای زیادی داشته باشد ( زمین لرزه ۱۹۸۵ مکزیکو، میچوآکان، با بزرگای Ms=8.1 و ژرفای ۲۰۰ کیلومتر،که موجب خسارتهای فراوان در فاصله حدود ۲۸۰ کیلومتری در شهر مکزیکوسیتی به دلیل مسئله اثرهای ساختگاهی گردید.)، مشاهده می شود که خسارتها میتواند به دلایل ثانویه (نظیر اثر خاک) در فاصله های زیاد نیز گسترده شود.

مقیاس ریشتر:

مقیاس ریشتر (Richter magnitude scale) مقیاسی برای اندازه‌گیری بزرگی زمین‌لرزه است که میزان انرژی آزاد شده در زلزله را نشان می‌دهد. برای تعیین انرژی آزاد شده توسط هر زلزله، رابطه‌ای است که توسط چارلز ریشتر ، و بنو گوتنبرگ ، در سال ۱۹۳۵ ارائه گردیده که میزان انرژی آزاد شده در کانون زلزله را بر اساس لگاریتم که بیشترین مقدار جابه‌جایی افقی ثبت شده توسط لرزه‌نگار مشخص می‌کردبود. زلزله‌های با ابعاد کمتر از ۴ ریشتر، بارها در طول سال اتفاق می‌افتند، اما خساراتی به بار نمیآورند و خطری نیز به همراه ندارند. در مقابل، زلزله‌های با ابعاد بالای ۷ ریشتر چندان شایع نیستند و با افزایش شدت زلزله، اثر تخریبی آن نیز افزایش می‌یابد. در این روش دامنه حرکات زمین در فاصله ۱۰۰ کیلومتری محل وقوع زلزله توسط دستگاه لرزه نگار وود اندرسون ثبت میشود.پس بزرگای محلی ریشتر به صورت لگاریتم مبنای ۱۰ دامنه لرزه نگار فوق در فاصله ۱۰۰ کیلومتری تعریف میگردد. مقیاس ریشتر بیانگر میزان انرژی آزاد شده در کانون زلزله است. اگر بزرگی زلزله‌ای M در مقیاس ریشتر باشد. انرژی آزاد شده آن زلزله E در واحد ارگ (Erg) خواهد بود:

logE = 11.8 + 1.5M

یا با زبان ساده تر رابطه فوق نشان می‌دهد اضافه شدن هر یک درجه به بزرگی زلزله، انرژی آزاد شده آن را تقریباً ۳۱٫۶ برابر بیشتر می‌نماید. بنابراین اندازه امواجی که منجر به زلزلهای به اندازه ۷ در مقیاس ریشتر میشود، ۱۰ برابر اندازه امواجی است که یک زلزلهی ۶ ریشتری ایجاد میکند و ۱۰۰ برابر امواجی که زلزلهای ۵ ریشتری است.

میزان انرژی ای که توسط یک زلزله آزاد میگردد، میتواند بسیار بسیار زیاد باشد. انرژی ای که از یک زلزله ی ۵ ریشتری آزاد میگردد، ۳۱٫۶ برابر انرژی آزاد شده از یک زلزله ی ۴ ریشتری است ( ۳۱٫۶، جذر عدد ۱۰۰۰ میباشد. جهت محاسبه رابطه ی بین اندازه امواج و انرژی زلزله!). برای درک این اعداد انرژی یک زلزله ۸ ریشتری برابر با انرژی انفجار یک میلیارد تن تی‌ان‌تی براورد شده‌است.

میزان انرژی رسیده به هر نقطه از سطح زمین علاوه بر میزان انرژی آزادشده در کانون زلزله یه مجموعه عواملی نظیر عمق زلزله (فاصلهکانون زلزله از مرکز رو زمینی زلزله)، جنس خاک و … بستگی دارد. از همین رو خسارت‌های وارده در زمین لرزه‌های دارای درجه یکسان، ممکن است بسیار متفاوت باشد. از آنجایی که بسیاری زلزله ازگله را با زلزله بم مقایسه میکنند اگر به مقایسه آن بپردازیم زلزله بم که در دی ماه سال ۱۳۸۲ اتفاق افتاد و دلیل خسارت زیاد بم نسبت به زلزله ازگله که طبق آمار رسمی این زمین‌لرزه ۲۶٬۲۷۱ قربانی، ۳۰ هزار مجروح و بیش از صدهزار نفر بی‌خانمان به جای گذاشت این بود که ۱:کانون زلزله در ازگله در جایی بود که خالی از سکنه بوددر ۲۵ کیلومتری ازگله و مرز ایران و عراق اما در بم در شهر بم بود ۲: عمق زلزله بم در ۸ کیلومتری بود اما ازگله در ۱۱ کیلومتری زمین بود که این خود نیز بر شدت وقوع بسیار تاثیر دارد. ۳: ساختمانهای بم بیشتر آنها از لحاظ مقاومتی بسیار ضعیف بودند ۴: نوع گسل این دو بسیار متفاوت بود ۵: راستای زلزله بم نسبت به گسل آن که کاملا متفاوت بود با راستای زلزله ازگله و در نهایت از لحاظ زمین شناسی منطقه ازگله بسیار مقاومتر از منطقه بم بود. این در حالی بود که بزرگای زلزله بم ۶٫۶ ریشتر بود اما در ازگله ۷٫۳ ریشتر بود که تفاوت بسیاری نیز در بزرگای آنها میباشد. به همین دلیل پرسش و بیان مقاومت ساختمان‌ها در برابر زلزله با بزرگی خاصی در مقیاس ریشتر از نظر فنی بی‌معناست. در نتیجه ریشتر مقیاس کاملی برای توصیف همه جانبه زمین لرزه نیست. در دانش و مهندسی لرزه شناسی معیارهای دیگری برای بیان سایر خصوصیات زلزله وجود دارد. برای بیان مقدار خسارت وارده توسط زمین لرزه از مقیاس مرکالی استفاده می‌شود .که عدد آن از ۱ تا ۱۴ می باشد.

گسل:

گسل شکستگی در سنگ هایی است که پوسته زمین را تشکیل می دهند و سنگ ها از هر طرف به موازات آن حرکت می کنند و از هم دور می شوند. هر شکافی در زمین گسل نیست. آن چه که معرف یک گسل است حرکت سنگ در دو طرف آن است. موقعی که حرکت سنگ ناگهانی است، انرژی آزاد شده موجب زلزله می شود. بعضی از گسل ها بسیار کوچکند. اما گسل هایی هم وجود دارند که بخشی از سیستم های گسلی بزرگ هستند که سنگ ها به موازات آنها صدها کیلومتر از همدیگر می لغزند و دور می شوند.این سیستم های گسلی خط مرزی صفحات عظیمی هستند که پوسته زمین را تشکیل می دهند. به عنوان مثال در منطقه “بی سان” فرانسیسکو، گسل های فعال کواترنری بخشی از مرز بین صفحات آمریکای شمالی و اقیانوس آرام هستند.و بزرگترین گسل ایران گسل زاگرس اسم دارد که زلزله اخیر در این گسل بود.بعضی از گسل ها از فضا هم قابل تشخیص هستند.

که در زیر عکس گسلی که زلزله در آن اتفاق افتاد را میبینیم.

اطلاعات زلزله

بزرگی ۷٫۳

کانون: در ۲۵ کیلومتری ازگله

ساعت: ۲۱:۴۸

تاریخ:۱۳۹۶٫۰۸٫۲۱

در عمق:۱۱ کیلومتری

گسل: زاگرس

کشته:۴۸۹

مصدوم:۷۱۵۶

بزرگترین زلزله های ایران

از زلزله‌های بزرگ ثبت شده ۲ دسته به ثبت رسیده است.یک دسته از آنها زلزله‌های تاریخی هستند که برآورد بزرگا برای آنها بر پایه شدت ثبت شده در پهنه رومرکزی آنها حدود ۸٫۰ تا ۷٫۷ مانند زمین لرزه ۸۵۵ میلادی در قومس – دامغان با بزرگای برآورد شده ۸٫۰ و زلزله ۱۷۸۰ میلادی با بزرگای برآورد شده ۷٫۷ در تبریز بوده است. بر اساس اطلاعاتی که از قرن بیستم تا به امروز داریم، بزرگترین زلزله‌ای که در پوسته قاره‌ای فلات ایران رخ داده است زلزله طبس با بزرگای ۷٫۴ و بزرگترین زلزله رخ داده در پهنه فرو رانش(وقتی دو پوسته زمین به سمت هم حرکت می کنند و یکی در زیر دیگری قرار میگیرد فرورانش گفته می شود) مکران در جنوب شرق فلات ایران، زلزله ۲۰۱۳ سراوان با بزرگای ۷٫۸ بوده است. البته کانون زلزله ۱۹۴۵ در پهنه فرو رانش گسل مکران با بزرگای ۸٫۲ نیز در بیرون مرزهای ایران ولی در ناحیه مرزی ایران و پاکستان رخ داده است. زلزله سراوان با بزرگای ۷٫۸ : این زلزله مربوط به زون فرو رانش است و جزء زلزله‌های پوسته قاره‌ایی فلات ایران محسوب نمی‌شود ولی بزرگترین زلزله‌ای که بر اثر جنبایی گسل‌ها در پوسته فلات قاره‌ای در فلات ایران رخ داد زلزله طبس سال ۱۳۵۷ است.

گسل زاگرس

سامانه گسلی زاگرس از مرز ایران و عراق از مریوان آغاز می‌شود و تا شمال بندرعباس به طول مجموعا هزار کیلومتر کشیده شده است. این سامانه گسلی طویل ترین سامانه گسلی ایران است. که زلزله اتفاق افتاده از همین گسل بود.از نظر محققان زلزله شناس، هنگامی یک گسل را می‌توان به عنوان یک قطعه گسل در نظر گرفت که کل طول آن در یک اتفاق زلزله گسیخته شو، مثلا یک سامانه گسلی مانند زاگرس که طول حدود ۱۰۰۰ کیلومتر دارد، در یک رویداد منفرد زمینلرزه نمیتواند گسیخته شود و عملا قطعات مختلف آن در رویدادهای مختلف و مجزای زلزله در طول‌های کوچکتر، مثلا ۸۰، ۱۰۰، ۱۲۰ کیلومتری در گذشته گسیخته شده است.اینکه گسلی بتواند در یک زلزله، به طول حدود هزار کیلومتر گسیخته شود، زلزله‌ای با بزرگایی حدود ۹ می‌تواند ایجاد شود و این عملا یک فاجعه بزرگ خواهد بود ولی مطالعات ما نیز نشان می‌دهد که گسل‌هایی که در پوسته قاره‌ای وجود دارند در بیشتر موارد چنین زلزله‌ای نداشته‌اند بلکه بررسی‌ها نشان می‌دهد که سامانه‌های گسلی طویل مشتمل بر چندین قطعه گسلی هستند که هر کدام دارای طول‌های مختلف مثلا ۱۰۰، ۷۰ و ۶۰ کیلومتر است و در مجموعه و در کنار و در امتداد هم کل روند هزار کیلومتری این سامانه گسلی را شکل می‌دهد ضمن آنکه مثلا این ۱۵ قطعه هر کدام دارای فعالیت و توان لرزه زایی متفاوت هستند.

احتمال وقوع دوباره:

در صورت کلی هیچ کس نمیتواند وقوع زلزله را در حالت عادی پیش بینی کند. اما وقتی زلزله بزرگی میآید قطعا پس لرزههای در پس آن رخ خواهد داد اما همیشه پس لرزهها کوچکتر از زلزله اصلی خواهد بود . در صورت آزاد نشدن این انرژی به صورت ریز لرزهها، این زلزله با مقیاس بالای رخ خواهد داد. وقوع پس‌لرزه‌های متعدد سبب تخلیه انرژی زمین و کاهش احتمال رخداد زلزله‌ای با بزرگای بالا (۷ ریشتر) در منطقه می‌شود. از دیشب تا حالا دائما زلزله اتفاق می‌افتد این منطقه به دلیل وجود سد و گسل جوان DH که به صورت عمودی بر روی سد می باشد و خوشبختانه گسلی جوان است که از رشته گسل های زاگرس می باشد با این وجود منطقهای زلزله‌خیز است،‌ اما بعید به نظر می‌رسد زلزله‌ای با بزرگای ۷ ریشتر اتفاق بیافتد زیرا با توجه به تعداد زیاد پس‌لرزه‌ها انرژی زمین تخلیه می‌شود و این مسئله جای خوشحالی است که انرژی آن اینگونه تخلیه می‌شود. لذا مردم را به آرامش و نداشتن استرس در این مورد دعوت مینمایم که میتوانند در خانه هایشان بمانند. چون خطر زلزله پس از زلزله اصلی تا چندین ساعت بعد میباشد که تا این زمان خوشبختانه با وقوع ۱۶۵ پس لرزه تا اکنون که بزرگترین آنها ۴٫۷ ریشتر بوده است و در ازگله بوده و در پی آن انرژی فراونی آزاد شده است و خطر احتمالی رفع شده است.

خساراتی که زلزله وارد کرده است تا اکنون:

۴۸۹ نفر کشته

۷۱۵۶ نفر مصدوم

و خسارت مالی در بیشتر شهرستانهای کرمانشاه که اعم خسارات (جانی و مالی)در نزدیکی کانون زلزله و مربوط به قصر شیرین و سرپل ذهاب ثلاث و دالاهو بوده که بیشترین آنها در دشت ذهاب بوده است.

cm30 فرورفتگی پی سد دربندیخان را در پی داشته است و یک ترک ریز اما با این توصیفها خطر ریزش آن اصلا وجود ندارد.

سد داریان خوشبختانه خسارتی بر آن وارد نشده است.

راه چاره برای زلزله های آتی:

با توجه به اینکه ساز و کار زلزله ۷٫۳ ریشتری روز گذشته امتداد از شمال غربی به جنوب شرقی است شرایط لرزه خیزی این منطقه به گونهای است که همیشه باید منتظر وقوع زلزله در این منطقه باشیم و لذا باید فکری اساسی برای مقاوم‌سازی‌ خانه‌ها بشود که وظیفه فرمانداری‌ها،‌ بخشداری‌ها، ‌استانداری‌ها و شهرداری‌ها در این زمینه بسیار خطیر است که مقاوم سازی ساختمانها بر طبق آیین نامه ۲۸۰۰ باشد.

ما نمی‌توانیم از زلزله فرار کنیم لذا‌ بایستی در مقابل زلزله چاره‌جویی کنیم و ‌در واقع باید زندگی کردن با زلزله را یاد بگیریم. احتمالا پس‌لرزه ها طی سه تا چهار هفته آینده ادامه خواهد داشت،‌ مدتی آرام شده، بعد دوباره انرژی جمع شده و چند ماه دیگر دوباره قضیه تکرار می‌شود.اما با شدت کمتر که مربوط به دوره بازگشت زلزله میباشد. رفتار زمین بسیار پیچیده است چه بسا مشاهده شده که دو زلزله با بزرگای یکسان در فاصله ۲۰ تا ۳۰ کیلومتری اتفاق افتاده است.

بایستی نه فقط این منطقه بلکه تمام مناطق لرزه خیز کشور به ویژه شهرهای بزرگ و پرجمعیت را از نظر زلزله به معنای واقعی ایمن کنیم و نه تنها ساختمان‌ها را مقاوم کنیم بلکه راه فرار و مسائل بعد از زلزله را نیز در نظر داشته باشیم ژاپن کشوری است که به مراتب از ایران زلزله‌خیزتر است، اما آن‌ها توانسته‌اند راهکاری علمی را به کار گیرند و از تکنولوژی‌های مدرن امروزی استفاده می کنند و موضوع ساخت و ساز آنها با روند پیمانکاری در کشور ما از هر لحاظ بسیار متفاوت می باشد اعم از وجدان کاری و میزان به کارآمدن تخصص در رشته مرتبط را شامل می شود.که نتیجه آن اختلاف تفاوت بسیار در امنیت سازه ها و موفقیت در این زمینه و زمینههای دیگر نیز میباشد.

با توجه به مشخصات زمین شناسی ایران, اکثر زلزلههای ایران عمق کانونی بسیار کمی دارند ( زیر ۱۰ کیلومتر) که این موضوع باعث تشدید خرابیها حتی در زلزلههای با بزرگی متوسط میشود.

همچنین تقریبا در هر ۱۵-۱۴ سال یک زلزله مرگبار در کشورمان رخ میدهد ( زلزله بوئین زهرا ۱۳۴۱ – زلزله طبس ۱۳۵۷ – زلزله منجیل ۱۳۶۹ – زلزله بم ۱۳۸۲)

حال با توجه به موارد بالا آیا مقاوم-سازی در کشور ما به اندازه کافی جدی گرفته میشود؟

و در آخر مثلث حیات در زلزله:

مهندس یاسر موسی زاده
کارشناس ارشد( مهندسی عمران- ژئوتکنیک)



۷ دیدگاه

    ناشناس آبان ۲۵, ۱۳۹۶ - ۰۷:۵۵
    0
    0

    بسیار عالی ، نکات جالب و ناب را در رابطە با آگاهی این پدیدە طبیعی و پیش بینی نشدە ؛ بە همشهریان عزیز گوش زد نمودی ؛ امیدوارم کە این اخطاری باشد برای مسئولین غیر مسئول ؛ چون زلزلە با هیچکس شوخی ندارد ؛ واگر خدایی نخواستە در منطقەی ما ڕخ میداد ، نبودن آگاهی خود باعث کلی تلفات میشد ،بعداز وقوع ؛ ارزوی موفقیت و سربلندی برای زحماتی کە کشیدی مهندس موسی زادە ؛ ژیرە ؛

    مولود آبان ۲۴, ۱۳۹۶ - ۱۷:۰۱
    0
    0

    جالب بود بعضی ازنکات مقاله را ندیده بودم تشکر

    محمود آبان ۲۴, ۱۳۹۶ - ۰۲:۳۸
    0
    0

    بله مفید بود اما کمافیسابق (طبق رسم ما ایرانیها) نوشدارویی بود پس از مرگ . . .

    بهزاد آبان ۲۳, ۱۳۹۶ - ۲۰:۱۲
    0
    0

    ممنون بابت راهنمایی جامع و کامل مهندس مقاله ای جامع بود و به شخصه استفاده کردم .

    هەتاو آبان ۲۳, ۱۳۹۶ - ۱۵:۵۵
    0
    0

    عالی بود مهندس جان

    هادی محمودی آبان ۲۳, ۱۳۹۶ - ۱۱:۵۲
    0
    0

    واقعا اطلاعات بسیار تخصصی و علمی و موشکافانه ای بود .

    از جناب آقای مهندس موسی زاده بابت تقبل زحمتی که فرمودند و این اطلاعات مفید را برای پاوه پرس فرستادند تا موجب آگاهی مردم گردد کمال تشکر را داریم .

    در اینجا جا دارد از مسئولین محترم شهر به خصوص شهرداری و شورای شهر این سوال پرسیده شود که وقتی پاوه این چنین متخصصین تحصیلکرده و باسوادی دارد چرا از دانش آنها در جهت ساخت و سازهای اصولی در شهر استفاده نمیشود .

    واقعا مسئولین محترم شهرداری و شورای شهر اگر خدایی ناکرده این زلزله به جای ازگله در پاوه اتفاق می افتاد فکر میکردید چقدر خسارت به بار می اومد ؟؟؟

    بدون شک بسیاری از ساخت و سازهای پاوه غیر اصولی است چون کمتر از دانش و نظر متخصصین متبحری چون مهندس موسی زاده جهت ساخت و سازهای اصولی در شهر استفاده گردیده است .

    مطمئن باشید اگر خدایی ناکرده این اتفاق در پاوه می افتاد خسارات شدیدتری به بار می اومد و مردم بار همه مسئولیت رو بر دوش شما می انداختند .

    امید است این اتفاق پیش آمده برای ازگه و بالاجانی زنگ خطری برای مسئولین محترم شهرداری و شهر باشد و از این پس از دانش متخصصینی چون مهندس موسی زاده استفاده کنند .

    .

    طارق آبان ۲۳, ۱۳۹۶ - ۱۱:۴۶
    1
    0

    متن بسیار مفید وقابل استفاده بود ممنونم

نقد و بررسی

مهمترین اخبار