تصوف و آیین های کهن ایرانی / دکتر ثریا شریفی

تصوف و آیین های کهن ایرانی / دکتر ثریا شریفی

تصوف و آیین های کهن ایرانی / دکتر ثریا شریفی

پایگاه تحلیلی خبری پاوه پرس؛ اساس و ریشه‌ی تصوف، وارستگی و کشف حقایق است به طریق سیر و سلوک. این معنی از قدیمی‌ترین زمان‌های تاریخی، میان همه‌ی ادیان و مذاهب بوده است. زمینه‌ی پیدایش افکار صوفیانه، همواره در درون انسان وجود داشته و بنا به مقتضیّات اجتماعی و آرا و اندیشه های گوناگون محیط، در هر جا، به طور خاص، خودنمایی کرده است. در واقع، نه آغاز تاریخی برای این مسلک روحانی، می‌توان به دست آورد و نه دین و ملّتی خاص را می‌توان، پیشوای این طریقه شمرد، زیرا تا آنجا که از مطالعه‌ی کتاب‌های تاریخ ادیان، برمی‌آید، در هر ملّت و مذهبی یک دسته از مرتاضان بوده‌اند که خود را پیرو باطن آن دین دانسته‌اند و مشرب روحانیشان با طریقه‌ی عمومی، متفاوت بوده است.

 

تاریخ، ریشه‌های اولیّه‌ی افکار صوفیانه و سابقه‌ی آن را در میان اقوام و ملل به خوبی نشان می‌دهد. در بررسی آیین‌های کهن ایرانی، براساس نشانه‌ها و آثار به جامانده از این آیین‌ها، می‌توان به نمونه‌هایی از سیر و سلوک عرفانی که از عقاید و اندیشه‌های مردم باستان مایه گرفته، اشاره نمود.

 

دکتر زرین­ کوب در مورد قدمت عرفان در ایران باستان می‌گوید: «در بیشتر ادیانی که آن زمان در سرزمین ایران رایج بود، نوعی عرفان می توان یافت. به بیانی کلی، عرفان عبارت است از تلاش برای نیل به ارتباط مستقیم وشخصی با خداوند. بنابراین، تجربه‌ی عرفانی شاید به قدمت عمر بشریّت است و به هیچ قوم ومذهبی محدود نمی‌شود.» (زرین کوب، ۲۰:۱۳۸۳)

 

از جمله جریان‌های فکری و اجتماعی در تاریخ اسلام، جریان «تصوّف» است. تصوّف اسلامی از قرن دوم هجری، بر اثر یک سلسله علل و عواملی، در میان مسلمانان پدید آمده و تحوّلات و تطوّرات بسیار سریعی را در چند دوره به خود دیده است. مسأله ی نحوه‌ی پیدایش و اصیل بودن این جریان، از جمله ‌مسائلی است که پیوسته موردِ بحث و نظر بوده و هست.

 

تصوّف، از همان آغاز به صورت یک مسلک وابسته به اسلام معرفی گردید. روش عملی و مبانی این مسلک جدید طوری بود که با تعلیمات اسلام، اختلاف فاحشی داشت و براساس این اصل بود که به صورت مسلکی متمایز، جلوه‌ گر شد.

 

استاد عمید زنجانی بر این باور است که: « البته تا زمانی که روش تجزیه و تحلیل در تاریخ معمول نشده بود، معمولاً قضاوت‌ها درباره‌ی اساس و ریشه‌ی تصوّف (در اسلام) بسیار ساده و سطحی بود و اغلب آن را، مانند سایر مذاهب دیگر، یک طرز فکر خاصّ و مذهب مخصوص اسلامی می‌پنداشتند و بدون آنکه مطالعه‌ی دقیقی در چگونگی پیدایش این پدیده‌ی تاریخی و عوامل دخیل در تحوّلات آن به عمل آورده و به سابقه و ریشه‌های تاریخی آن، توجّه داشته باشند، تنها به بررسی و انتقاد از عقائد و مبانی آن اکتفا می‌نمودند.» (عمید زنجانی، ۱۳۶۷: ۹)

 

امّا بعد از معمول گردیدن شیوه‌ی تجزیه و تحلیل در تاریخ عمومی، تاریخ تصوّف نیز، مورد بررسی و تحقیق قرار گرفت و در اثر یک سلسله تحقیقات دقیق تاریخی، روشن گردید که این مسلک تنها مولود فکر اسلامی نبوده، بلکه یک سلسله عوامل در تکوین و تطوّرات آن سهیم بوده‌اند. «بدیهی است احتمال این که هیچ عاملی جز اسلام در پیدایش مسلک نوظهور تصوّف دست در کار نبوده، کاملاً مردود می‌باشد و این موضوع را می‌توان با مطالعه‌ی اجمالی روش عملی و تعلیمات اسلام و تصوّف و مقایسه‌ی آن دو به خوبی دریافت.» (همان: ۲۳۲-۲۳۱)

 

ارزش مطالعه‌ی تاریخ ادیان و مذاهب، تنها از نقطه نظر شناخت تاریخ فکر و اندیشه‌ی بشر و دست‌یابی به علل و عوامل حوادث تاریخی نیست، بلکه به منظور درک تحوّلات فکری، بسیار مهّم و حائز اهمیت است. تنها با مطالعه‌ی دقیق تاریخ ادیان و مذاهب است که می‌توان به واقعیّت یا ساختگی بودن دین یا مذهبی پی برد. پی بردن به تاریخ پیدایش ادیان و مذاهب و همچنین تأثیر و تأثّر فکری و عقیدتی که با ادیان و مذاهب دیگر داشته‌اند، برای کسانی که در صدد مطالعات تحقیقی هستند، کمال ضرورت را دارد.

 

جای تردید نیست که عرفان خاصِّ ایرانی(قبل از اسلام) در شکل‌گیری و رشد نمو و تحوّلات تصوّف اسلامی، اثر شایان داشته است.

 

دکتر تصوف 1زرّین کوب در مورد تأثیر پاره ای عناصر دوره‌ی ساسانی و قبل از آن، در مبادی تصوّف می‌گوید: «البته در بین آنچه ممکن است تأثیر بلاواسطه ای در پیدایش تصوّف داشته باشد، بدون شک، مذاهب عهد ساسانی، مثلِ آیین مانی، عقاید گنوسی، آیین بودایی و کیش مسیحی را، باید یاد کرد. وحتّی قرن ها پیش ازعهد ساسانی هم، پاره ای عناصر عرفانی در عقاید وآداب مزدیسنا و همچنین در تعالیم زرتشت و مطاوی اوستا، وجود داشته است که رواج آن ها، سابقه ی آمادگی محیط فکری و ذهنی ایرانیان را برای قبول پاره ای از مبادی صوفیّه، نشان می‌دهد.» (زرّین کوب، ۱۶:۱۳۵۷)

 

از آنجا که هر پدیده‌ای در جهان، صورت حاضر آن، کمال یافته‌ی گذشته‌های دور و نزدیک است، عرفان و تصوف اسلامی نیز که بر بخش بزرگی از فرهنگ ایران، سایه افکنده است در گرو شناخت اندیشه‌هایی است که در هر زمان در اثر برخورد با ادیان و مبانی دینی، به گونه‌ی ویژه‌ای تجلّی کرده و درحالی که از اندیشه‌ها وعقاید مردم باستان مایه گرفته، در دست اقوام و ملل آینده و باورهای آنان، با حفظ هسته‌ی مرکزی خویش، شکل‌های گوناگون پذیرفته و سرانجام با چهره‌ی تازه‌تری نمود پیدا کرده است. عرفان و اندیشه های ایرانی در درازای تاریخ به فراموشی سپرده نشده اند و فقط تاریخ توانسته است در نمودهای آن تحوّلات و دگرگونی‌هایی به وجود آورد.

 

از ریشه های قرآنی و بنمایه های دینی تصوف اگر صرف نظر کنیم، به ریشه های ما قبل اسلامی آن ها در آیین ها و اندیشه هایی می رسیم که از تأثیر آشکار آن ها در شکل گیری و تحوّل تصوّف اسلامی، نمی توان غافل ماند. با مشاهده‌ی شواهد و ادلّه‌ی تاریخی، می‌توان به خوبی دریافت که تصوّف اسلامی از فعل و انفعال یک سلسله علل و عوامل به وجود آمده است. یعنی علاوه برعوامل مساعد اجتماعی و سیاسی می‌توان به تأثیر افکار ایرانی، تماس نزدیک مسلمانان با رهبانان مسیحی، نفوذ آداب و افکار بودایی و انتشار افکار نوافلاطونیان، اشاره نمود.

 

پس از نظر فطری و ماهیّت معنوی، نحله های مختلف، رگ و ریشه‌ای مشترک دارند، اما از آن جهت که به برنامه‌ی عملی سلوک بر می‌گردد، تنوّع آغاز می‌شود و این تنوّع در سلوک ، تنوّع در مقامات و منازل عرفانی را به دنبال دارد.(ادامه دارد.)

 

منابع:

۱- زرین کوب،عبدالحسین، ۱۳۸۳، تصوّف ایرانی در منظر تاریخی آن، ترجمه­ی­ مجدالدّین کیوانی، چاپ اوّل، تهران: انتشارات سخن.
۲-زریّن­کوب، عبدالحسین، ۱۳۵۷، «تصوّف و ایران باستانی»، مجلّه­ی هنر و مردم، شماره۱۸۶٫ فروردین، ص۱۹و ص۱۶
۳- عمید زنجانی، عباسعلی، ۱۳۶۰، تحقیق وبررسی در تاریخ تصوّف، چاپ دوم، تهران: نشر دارالکتب الاسلامیّه



۷ دیدگاه

    کیهان سبحانی فروردین ۲۷, ۱۳۹۵ - ۰۰:۵۹
    0
    0

    به نام خدا
    ضمن تشکر از نگارنده متن ،دربررسی این نوشته سوالاتی به ذهن متبادر می شود که از خانم دکتر انتظار می رود به پاسخ آنها بپردازد.
    استادعزیز همچنان که یقین دارید ومی دانیم اعتبارنوشته های علمی به استدلال های استوار وبدونه تردید، واز آن مهم تر به ارجاعات ومستندات موثق وقابل قبول نزد صاحب نظران می باشد ، بخصوص زمانی که بخواهیم مسئله ویا نظریه ای را اثبات یا رد کنیم ،بدیهی است مقاله ای با چنین خصوصیات ارزش پاسخ علمی ومستند را دارد. چرا که تنها کلام پروردگار ورسول مختار، نیاز به استدلال واستناد ندارد.
    دراین نوشتار موضوعاتی مطرح شده وادعاهایی بیان گشته که برای اثبات آنها نیاز به استدلالها واستنادهای محکم و متقنی است که انتظار می رود ضمن ارائه آنها خوانندگان خویش را به درجه یقین نزدیک نمایید .
    ادعاهای بدونه سندی که نیاز به اثبات، ودلایل علمی عالم پسندی دارند:
    ۱- روش عملی و مبانی این مسلک جدید طوری بود که با تعلیمات اسلام، اختلاف فاحشی داشت.(لطفا باذکر سند واشاره دقیق به این نوع روشها ومبانی آن معلوم نمایید که چه نوع اختلافی وبا کدام یک از آیات قرآنی اختلاف فاحش دارد؟)
    ۲- . تصوّف اسلامی از قرن دوم هجری، بر اثر یک سلسله علل و عواملی، در میان مسلمانان پدید آمده.
    ( لطفا ضمن اشاره به علل وعواملی که مورد نظر شماست معوم نمایید که این عوامل چه تاثیری برجامعه داشته اند)
    ۳- جای تردید نیست که عرفان خاصِّ ایرانی(قبل از اسلام) در شکل‌گیری و رشد نمو و تحوّلات تصوّف اسلامی، اثر شایان داشته است.( لطفا از کلی گویی بپرهیزید و با جزئیات این نوع اثر را بیان نمایید)
    ۴- از اندیشه‌ها وعقاید مردم باستان مایه گرفته(لطفا باذکر منبع واستدلال متقن به اثبات این مطلب بپردازید )
    ۵- از ریشه های قرآنی و بنمایه های دینی تصوف اگر صرف نظر کنیم!!!!
    ۶- می‌توان به خوبی دریافت که تصوّف اسلامی از فعل و انفعال یک سلسله علل و عوامل به وجود آمده است(لطفا با ارائه نمونه های محسوس ومستند این علل و عوامل را بیان نمایید)

      ثريا شريفي فروردین ۲۸, ۱۳۹۵ - ۱۱:۴۰
      0
      0

      سلام وعرض ارادت خدمت أقای سبحانی
      چشم در ادامه ی مطلب حتما به مواردی که بیان نموده اید در حد امکان خواهم پرداخت

    رحمانی فروردین ۲۴, ۱۳۹۵ - ۱۷:۴۳
    0
    0

    بسیار عالی و پرمحتوا و همینطور جسورانه بود. ممنون

    Salam فروردین ۲۳, ۱۳۹۵ - ۱۷:۰۹
    0
    0

    سلام نگاه علمی بر پدیده ای متافیزیکی جسارت زیادی می طلبد پیشنهاد می شود:۱-مطالب را با اهل تصوف در میان نگذارید۲-مطلب را کامل روی خروجی بگذارید۳-بدون گفتن کلمه بدعت مطلب گویای بدعت بودن تصوف در دین است

    دانشجو فروردین ۲۳, ۱۳۹۵ - ۱۱:۱۹
    0
    0

    نوشتن اینگونه متون در سایت های شهرستان به نوعی تازه گی دارد، از سرکار خانم شریفی انتظار داریم درخصوص مسائل مختلف بیشتر تلاش نمایند وبا ارسال مقالات شاگردان خویش را خشنود نماید.

    فرهنگی فروردین ۲۳, ۱۳۹۵ - ۱۱:۱۷
    0
    0

    خانم دکتر احسنت، آفرین مطلب جالبی بود ، دستمریزاد

    صوفی فروردین ۲۲, ۱۳۹۵ - ۲۲:۴۳
    0
    0

    مطلب جالبی بود جادارد از نگارنده آن خانم دکتر شریفی تشکر و قدردانی نمایم موفق باشند

نقد و بررسی

مهمترین اخبار